Philosophical views on emotions

စိတ်ခံစားမှုအပေါ် ဒဿနအမြင်များ၏ ပြောင်းလဲလာမှု

လူတွေရဲ့ စိတ်လှုပ်ရှားမှုအမျိုးမျိုးကြောင့် ဇီဝကမ္မဗေဒ အပြောင်းအလဲများနဲ့ ဒဿနိက အမြင်များအကြောင်း ၃ ပိုင်းခွဲပြီး တင်ပြပါမယ်။

၁။ လူ့စိတ်ခံစားမှုများ၏ အမျိုးအစားနှင့် သဘောသဘာဝ

၂။ စိတ်ခံစားမှုများ၏ ကိုယ်ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများ

၃။ စိတ်ခံစားမှုအပေါ် ဒဿနအမြင်များ၏ ပြောင်းလဲလာမှု

(၃)

စိတ်ခံစားမှုအပေါ် ဒဿနအမြင်များ၏ ပြောင်းလဲလာမှု

ဒဿနပညာအတွင်း စိတ်ခံစားမှုများကို မြင်မြင်သာသာ အန္တရာယ်ရှိပြီး အကြောင်းပြုစဉ်းစားနိုင်စွမ်းကို အနှောင့်အယှက်ပေးသော အရာများအဖြစ် (ရှေးခေတ်/အလယ်ခေတ်) တွင်မြင်ခဲ့ရာမှ၊ နောက်ပိုင်း ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများတွင် စိတ်ခံစားမှုများကို အရေးပါပြီး အကဲဖြတ်နိုင်စွမ်း၊ သိမြင်နိုင်စွမ်းရှိသော သဘောတရားများ သို့မဟုတ် ကိုယ်ခန္ဓာအခြေခံထားသော အခြေအနေများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုလာကြသည်။ ခေတ်သစ်ဒဿနပညာအမြင်အရ စိတ်ခံစားမှုများသည် ရည်ညွှန်းချက် (intentionality) ရှိကြပြီး၊ အရာဝတ္ထုတခုကို ရည်ညွှန်းထားသကဲ့သို့ တန်ဖိုးများ သို့မဟုတ် ယုံကြည်ချက်များကို ဖော်ထုတ်ပြသပေးနိုင်သည်ဟု မြင်မြင်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခံစားမှုနှင့် အကဲဖြတ်ခြင်းကို ပေါင်းစည်းထားသော အယူအဆများ (သိမြင်မှုအခြေခံ သီအိုရီများ) ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။

စိတ်ခံစားမှုဒဿနအတွင်း သမိုင်းဝင်နှင့် အယူအဆဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများ

“Passions” မှ “Emotions” သို့

သမိုင်းတလျှောက်တွင် passions၊ affections၊ sentiments စသည့် စကားလုံးများကို အသုံးများခဲ့ပြီး၊ ယနေ့အသုံးပြုသော “emotions” ဟူသော စုပေါင်းအယူအဆသည် အဓိကအားဖြင့် ၁၉ ရာစုတွင်မှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။

အကြောင်းပြုနိုင်စွမ်း နှင့် မအကြောင်းပြုနိုင်စွမ်း

ရှေးဒဿနပညာတွင် စိတ်ခံစားမှုကို အကြောင်းပြုစဉ်းစားခြင်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အဖြစ် မြင်မြင်ခဲ့ကြပြီး၊ အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ခေတ်သစ်ဒဿနပညာတွင်တော့ စိတ်ခံစားမှုများ၏ အကြောင်းပြုနိုင်စွမ်းကို စူးစမ်းလေ့လာကာ၊ တန်ဖိုးများကို နားလည်လမ်းညွှန်ရာတွင် အရေးပါကြောင်းကို အလေးထားလာကြသည်။

အဓိက ဒဿနသီအိုရီများ

သိမြင်မှု/အကဲဖြတ်မှု သီအိုရီများ

စိတ်ခံစားမှုများကို လောကအကြောင်း အကဲဖြတ်ချက်များ သို့မဟုတ် ယုံကြည်ချက်များ၏ အမျိုးအစားတခုအဖြစ် ယူဆကြသည်။

ခံစားမှု/ကိုယ်ခန္ဓာအခြေခံ သီအိုရီများ (James–Lange)

စိတ်ခံစားမှုများသည် ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း ဖြစ်ပေါ်သော ပြောင်းလဲမှုများကို သိမြင်ခံစားခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ ဥပမာ—နှလုံးခုန်မြန်ခြင်းကို သိမြင်ခြင်းက ကြောက်ရွံ့မှုဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်ပေးသည်ဟု မြင်မြင်ကြသည်။

သိမြင်မှုနှင့် ဆင်တူသော သီအိုရီများ (Perceptual Theories)

စိတ်ခံစားမှုများကို အမြင်အာရုံကဲ့သို့ တန်ဖိုးကို တိုက်ရိုက် သိမြင်စေသော အရာများအဖြစ် ယူဆကြသည်။ ဥပမာ—ကြောက်ရွံ့မှုသည် အန္တရာယ်ကို တွေ့မြင်သိမြင်စေသည်ဟု ဆိုကြသည်။

လုပ်ဆောင်ချက်နှင့် ရည်ရွယ်ချက်

ဒဿနပညာရှင်များသည် စိတ်ခံစားမှုများကို “အလွတ်ခံစားချက်” သက်သက်အဖြစ် မမြင်တော့ဘဲ၊ ရည်ညွှန်းချက်ရှိခြင်း၊ ပြောင်းလဲတိုးတက်မှုဆိုင်ရာ အရေးပါမှု၊ လူမှုဆိုင်ရာ အရေးပါမှုများပါဝင်ကြောင်းကို အသိအမှတ်ပြုလာကြသည်။

တန်ဖိုး၏ အခန်းကဏ္ဍ

စိတ်ခံစားမှုများကို တန်ဖိုးပါဝင်နေသော အခြေအနေများကို ပြသပေးသည့် အညွှန်းများအဖြစ် နားလည်လာကြသည်။ ဥပမာ—ကျေးဇူးတင်ခြင်းသည် လက်ဆောင်၏ တန်ဖိုးကို ထင်ဟပ်ပြသပြီး၊ ရှက်ကြောက်ခြင်းသည် လူမှုစည်းမျဉ်းချိုးဖောက်မှုတခုရှိကြောင်း ညွှန်ပြနိုင်သည်။

အတွင်းရေးအမြင် နှင့် ပြင်ပရေးအမြင်

သီအိုရီအချို့သည် အတွင်းစိတ်ခံစားချက်ကို အဓိကထားကြသော်လည်း၊ လူမှုအခြေခံ သီအိုရီများက စိတ်ခံစားမှုများသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဆိုင်ရာ အခြေအနေများ၏ ထုတ်ကုန်များဖြစ်ကြောင်းကို အလေးထားကြသည်။

ယနေ့ခေတ် ဒဿနဆိုင်ရာ သုတေသနများတွင် သိပ္ပံဆိုင်ရာ သိမြင်မှုအတတ်ပညာများ၏ ရလဒ်များကို ပေါင်းစည်းကာ၊ စိတ်ခံစားမှုများကို ကိုယ်ခန္ဓာခံစားချက်များ၊ သိမြင်မှုအကဲဖြတ်ချက်များနှင့် လုပ်ဆောင်ရန် ပြင်ဆင်မှုများ ပါဝင်သည့် ရှုပ်ထွေးစုံလင်သော အခြေအနေများအဖြစ် နားလည်လာကြသည်။

ဒေါက်တာတင့်ဆွေ