ယနေ့ခေတ်တွင် အရေးအကြီးဆုံး ကျန်းမာရေး ပြဿနာများ

(၁)

အမျိုးသား ကျန်းမာရေး အင်စတီကျု (National Institutes of Health) ၏ ဖော်ပြချက်အရ ယနေ့ခေတ်တွင် အရေးအကြီးဆုံး ကျန်းမာရေး ပြဿနာများတွင် နာတာရှည်ရောဂါများ၊ စိတ်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ရရှိရန် အတားအဆီးများ ပါဝင်ပါသည်။

အဓိက ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး စိုးရိမ်စရာများ

- နာတာရှည်ရောဂါများ: နှလုံးရောဂါ၊ ကင်ဆာနှင့် ဆီးချိုရောဂါကဲ့သို့သော အခြေအနေများသည် သေဆုံးရသည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများ ဖြစ်ဆဲဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစရိတ် ဒေါ်လာဘီလီယံပေါင်းများစွာ ကုန်ကျမှုကို ဖြစ်စေပါသည်။

- စိတ်ကျန်းမာရေးနှင့် မူးယစ်ဆေးဝါး သုံးစွဲမှု: စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း (Anxiety)၊ စိတ်ကျရောဂါ (Depression) နှင့် အိုပီယွိုက် (opioid) စွဲလမ်းခြင်းတို့သည် လူကြီးများနှင့် လူငယ် သန်းပေါင်းများစွာအပေါ် သက်ရောက်မှု ရှိနေပါသည်။

- ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ရရှိနိုင်မှုနှင့် ကုန်ကျစရိတ်များ: ကုန်ကျစရိတ် မြင့်တက်လာခြင်း၊ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ဆရာဝန် ရှားပါးခြင်းနှင့် အာမခံ ကွာဟချက်များက လူအများအပြား အချိန်မီ ကာကွယ်ကုသမှု ခံယူရန် ခက်ခဲစေပါသည်။

- ကူးစက်ရောဂါ ခြိမ်းခြောက်မှုများ: ပဋိဇီဝဆေးများကို ခံနိုင်ရည်ရှိလာခြင်း (Antibiotic resistance) နှင့် ကာကွယ်ဆေးထိုးနှံ၍ ရနိုင်သော ရောဂါဖြစ်ပွားမှုများမှာ ဆက်လက် စိုးရိမ်စရာ ဖြစ်နေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။

(၂)

နှလုံးရောဂါနှင့် သွေးတိုးရောဂါ (High blood pressure) 

အလွန်တရာ ဆက်စပ်မှု ရှိကြပြီး၊ သွေးတိုးရောဂါသည် နှလုံးဖောက်ခြင်း၊ လေဖြတ်ခြင်းနှင့် နှလုံးပျက်စီးခြင်းတို့အတွက် အဖြစ်အများဆုံးနှင့် ထိန်းချုပ်နိုင်သော အဓိက အကြောင်းရင်းခံ တရပ် အဖြစ် ပါဝင်နေပါသည်။ သွေးတိုးခြင်းက နှလုံးကို သွေးညှစ်ထုတ်ရန် ပိုမို အလုပ်လုပ်စေသောကြောင့် ကြာလာသည့်အခါ နှလုံးကြွက်သားများကို ထူလာစေပြီး သွေးကြောများကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေပါသည်။

အမေရိကန် နှလုံးအသင်း (American Heart Association - AHA) နှင့် ရောဂါထိန်းချုပ်ရေးနှင့် ကာကွယ်ရေးဌာန (CDC) တို့က ဤအခြေအနေများကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် အောက်ပါ သက်သေအခြေခံ လူနေမှုပုံစံ ပြောင်းလဲမှုများနှင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ စံနှုန်းများကို အလေးပေး ဖော်ပြထားပါသည်-

၁။ အစားအသောက် ပြောင်းလဲခြင်း၏ အစွမ်းသတ္တိ

- DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) အစားအသောက် စီမံချက်သည် ပြည့်ဝဆီနှင့် သကြားဓာတ်များကို သိသိသာသာ လျှော့ချပြီး သစ်သီးဝလံများ၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ၊ အစေ့အဆန်များနှင့် အဆီထုတ်ထားသော ပရိုတင်းများကို အဓိကထား စားသုံးခြင်း ဖြစ်သည်။

- AHA က တရက်လျှင် ဆိုဒီယမ် ၁,၅၀၀ မီလီဂရမ်ထက် မပိုစေဘဲ စားသုံးရန် အကြံပြုထားသည်။ တရက်လျှင် ၂,၃၀၀ မီလီဂရမ်အောက်တွင် ထိန်းထားခြင်းသည် အခြေခံအကျဆုံး စံနှုန်း ဖြစ်သည်။

၂။ တက်ကြွစွာ နေထိုင်ခြင်းနှင့် ကိုယ်အလေးချိန် ထိန်းသိမ်းခြင်း

- လေပြွန်လေ့ကျင့်ခန်း (Aerobic Exercise): အနည်းဆုံး အလယ်အလတ် ပမာဏရှိသော လေ့ကျင့်ခန်း (ဥပမာ- အမြန်လမ်းလျှောက်ခြင်း သို့မဟုတ် စက်ဘီးစီးခြင်း) ကို တပတ်လျှင် မိနစ် ၁၅၀ (သို့မဟုတ်) အားစိုက်ထုတ်ရသော လေ့ကျင့်ခန်းကို မိနစ် ၇၅ မိနစ်ခန့် ပြုလုပ်ပါ။

- ကိုယ်အလေးချိန် ၅% လျှော့ချရန် ရည်မှန်းပါ: ကိုယ်အလေးချိန် ပိုနေသူများ သို့မဟုတ် ဝေဒနာခံစားနေရသူများအနေဖြင့် စုစုပေါင်း ကိုယ်အလေးချိန်၏ ၅% ခန့်ကိုသာ လျှော့ချလိုက်ရုံဖြင့် အခြေခံ သွေးပေါင်ချိန်ကို သိသိသာသာ ကျဆင်းစေပြီး နှလုံးပေါ်ရှိ ဖိအားကို လျော့ကျစေနိုင်ပါသည်။

၃။ အဆိပ်အတောက်များကို ဖယ်ရှားခြင်းနှင့် စိတ်ဖိစီးမှုကို ထိန်းချုပ်ခြင်း

- ဆေးလိပ်သောက်ခြင်း၊ ဗေ့ပ် (vaping) ရှူခြင်းနှင့် နီကိုတင်းထည့်ထားသော အရာများကို သုံးစွဲခြင်းသည် သွေးပေါင်ချိန်ကို ခေတ္တ မြင့်တက်စေပြီး သွေးကြောများကို ရေရှည် ပြန်လည်မပြင်ဆင်နိုင်အောင် ထိခိုက်ပျက်စီးစေပါသည်။ ဖြတ်လိုက်ခြင်းသည် နှလုံးနှင့် သွေးကြောစနစ်ကို ကာကွယ်ရာတွင် အထိရောက်ဆုံးသော တခုတည်းသော လုပ်ဆောင်ချက် ဖြစ်သည်။

- အရက်သေစာ သောက်သုံးမှုကို တနေ့လျှင် တနေ့လျှင် ၂ ခွက်ထက် ပိုမိုမသောက်သုံးရန် ထိန်းသိမ်းပါ။

- နာတာရှည် စိတ်ဖိစီးမှုနှင့် တညလျှင် အိပ်ချိန် ၇ နာရီအောက် လျော့နည်းခြင်းတို့က ရောင်ရမ်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး အနားယူနေစဉ် နှလုံးခုန်နှုန်းကို မြင့်တက်စေပါသည်။

၄။ သင့်လျော်သော ပမာဏနှင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်များကို သိရှိထားပါ

- နောက်ဆုံးထုတ် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်များအရ လူကြီးအားလုံးအတွက် တရားဝင် သွေးပေါင်ချိန် ပမာဏမှာ 130/80 mm Hg အောက် ဖြစ်ရပါမည်။ အကယ်၍ လူနေမှုပုံစံ ပြောင်းလဲမှုများက လပေါင်း ၃ လမှ ၆ လအတွင်း သွေးပေါင်ချိန်ကို မကျဆင်းစေနိုင်ပါက ဆရာဝန်များက ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများ ထိခိုက်ပျက်စီးမှု မဖြစ်အောင် ကြိုတင်ကာကွယ် သည့်အနေဖြင့် သွေးတိုးကျဆေးများကို စတင်သောက်သုံးရန် အကြံပြုလေ့ရှိပါသည်။

(၃)

အမျိုးအစား ၂ ဆီးချိုရောဂါ (Type 2 diabetes) 

ခန္ဓာကိုယ်ဆဲလ်များက အင်ဆူလင်ကို ထိရောက်စွာ တုံ့ပြန်မှုမရှိတော့ဘဲ သွေးကြောအတွင်း သကြားဓာတ်များ စုပုံလာစေသည့် အင်ဆူလင်ခံနိုင်ရည်အားနည်းခြင်းကို အဓိကသတ်မှတ်ထားသော နာတာရှည်အခြေအနေ တရပ် ဖြစ်ပါသည်။ အကယ်၍ ကောင်းမွန်စွာ မထိန်းသိမ်းခဲ့ပါက အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပန်ကရိယသည် ထုတ်လုပ်မှုနှင့်အမီ လိုက်နိုင်ရန် ရုန်းကန်ရပြီး သွေးကြောများ၊ နှလုံး၊ ကျောက်ကပ်နှင့် အာရုံကြောများကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေနိုင်ပါသည်။

၁။ ရောဂါရှာဖွေရေး စံနှုန်းများနှင့် အစောပိုင်း စစ်ဆေးမှုများ

- စစ်ဆေးသည့်အသက်ကို လျှော့ချခြင်း: အဓိက ကာကွယ်ရေး လမ်းညွှန်ချက်များအရ ကိုယ်အလေးချိန် ပိုနေသူများ သို့မဟုတ် ဝေဒနာခံစားနေရသူများအနေဖြင့် ပုံမှန်စစ်ဆေးမှုများကို အသက် ၄၀ မှ (ယခုအခါ) အသက် ၃၅ နှစ် တွင် စတင်လုပ်ဆောင်ရန် အကြံပြုထားသည်။

- သိထားရမည့် အဓိက ပမာဏများ: အစာရှောင်နေစဉ် သွေးတွင်းသကြားဓာတ် (Fasting Blood Sugar) သည် 126 mg/dL သို့မဟုတ် ထိုထက်ပိုခြင်း (သို့မဟုတ်) HbA1c ပမာဏသည် 6.5% သို့မဟုတ် ထိုထက်ပိုခြင်း ရှိပါက သွေးစစ်ဆေးမှုများမှတဆင့် ဆီးချိုရောဂါရှိကြောင်း ပုံမှန်အားဖြင့် အတည်ပြု ရောဂါရှာဖွေကြသည်။

၂။ သက်သေအခြေခံ အစားအသောက် ပြောင်းလဲမှုများ

- ADA ၏ စောင့်ရှောက်မှု စံနှုန်းများတွင် သွေးတွင်းသကြားဓာတ်ကို အကောင်းဆုံး ထိန်းညှိနိုင်ရန်အတွက် မြေထဲပင်လယ်ဒေသဆိုင်ရာ နှင့် ကာဘိုဟိုက်ဒရိတ်နည်းသော စားသောက်မှု ပုံစံများကို အထူးအလေးပေး ဖော်ပြထားသည်။

- ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် အလွန်အမင်း မပါဝင်သော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ၊ အဆီထုတ်ထားသော ပရိုတင်းများနှင့် အမျှင်ဓာတ်ကြွယ်ဝသော ပဲမျိုးစုံတို့က သွေးတွင်းသကြားဓာတ် ရုတ်တရက် မြင့်တက်လာမှုကို လျှော့ချပေးနိုင်ပါသည်။

၃။ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှုနှင့် ကိုယ်အလေးချိန် လျှော့ချရေး ရည်မှန်းချက်များ

- ၅ မှ ၇ ရာခိုင်နှုန်း လျှော့ချရန် ရည်မှန်းချက်: အကယ်၍ သင်သည် အဓိက ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်မားနေပါက (သို့မဟုတ်) ဆီးချိုမဖြစ်မီ အကြိုအခြေအနေ (Prediabetes) ရှိနေပါက မူလကိုယ်အလေးချိန်၏ ၅% မှ ၇% ခန့်ကိုသာ လျှော့ချလိုက်ရုံဖြင့် အပြည့်အဝ အမျိုးအစား ၂ ဆီးချိုရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို ၅၀% ကျော် လျှော့ချနိုင်မည် ဖြစ်သည်။

- လေ့ကျင့်ခန်း လုပ်ဆောင်မှု တပတ်လျှင် အလယ်အလတ် ပမာဏရှိသော လေ့ကျင့်ခန်းကို မိနစ် ၁၅၀ ခန့် ပြုလုပ်ရန် ရည်မှန်းပါ။ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှုသည် သဘာဝ သော့ချက်တခုကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်ပေးပြီး ကြွက်သားများက အင်ဆူလင်ကို အလွန်အမင်း အဓိကမထားဘဲ သွေးကြောထဲမှ ဂလူးကို့စ်ကို တိုက်ရိုက် စုပ်ယူနိုင်ရန် ကူညီပေးပါသည်။

၄။ ခေတ်မီ နည်းပညာနှင့် ရောဂါအဖုံဖုံကို အဓိကထား ကုသခြင်း

- သွေးတွင်းသကြားဓာတ်ကို အချိန်နှင့်တပြေးညီ တိုင်းတာသည့်ကိရိယာများ (CGMs): ဆရာဝန်များသည် သုံးလတကြိမ် A1C သွေးစစ်ဆေးမှုကိုသာ အဓိကမထားဘဲ၊ ဆီးချိုစတင်ဖြစ်ပွားချိန်မှစ၍ အချိန်နှင့်တပြေးညီတိုင်းတာမှုများကို သိရှိနိုင်ရန် CGMs များကို အစောပိုင်းကာလကတည်းက သုံးစွဲရန် အလေးပေး တိုက်တွန်းကြသည်။

- ခေတ်မီ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ နည်းဗျူဟာများသည် လူနာတဦးချင်းစီ၏ ကိုယ်ခန္ဓာတခုလုံးကို အဓိက ကုသပေးသော ဆေးဝါးများ (ဥပမာ- GLP-1 receptor agonists နှင့် SGLT2 inhibitors) ကို ဦးစားပေး အသုံးပြုကြသည်။ ဤဆေးများသည် သွေးတွင်းဂလူးကို့စ်ကို ထိန်းချုပ်ပေးရုံသာမက နှလုံး၊ အသည်းနှင့် ကျောက်ကပ်များကိုပါ ကြိုတင်ကာကွယ်ပေးပါသည်။

ဒေါက်တာတင့်ဆွေ