ခန္ဓာကိုယ်၏ အလိုအလျောက် ထိန်းချုပ်ရေး စနစ် ၂ မျိုး

အရေးပေါ် လီဗာနှင့် အနားယူ ဘရိတ် — အာရုံကြောစနစ် နှိုင်းယှဉ်ချက်

အလိုအလျောက် အာရုံကြောစနစ် (Autonomic Nervous System - ANS) သည် နှလုံးခုန်နှုန်း၊ အစာချေဖျက်ခြင်းနှင့် အသက်ရှူခြင်းကဲ့သို့သော မိမိစိတ်ဖြင့် ထိန်းချုပ်ရန်မလိုသည့် ခန္ဓာကိုယ်၏ အလိုအလျောက် လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ထိန်းညှိပေးသည်။ ၎င်းတွင် ဆန့်ကျင်ဘက် လုပ်ငန်းဆောင်တာများ လုပ်ဆောင်သည့် အဓိက အစိတ်အပိုင်း ၂ ခု ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့မှာ ဆင်ပသက်တစ် အာရုံကြောစနစ် (Sympathetic Nervous System) နှင့် ပါရာဆင်ပသက်တစ် အာရုံကြောစနစ် (Parasympathetic Nervous System) တို့ ဖြစ်ကြသည်။

---

၁။ အလိုအလျောက် အာရုံကြောစနစ် (ANS) ၏ အခြေခံ သဘောတရား

·        အလိုအလျောက် ထိန်းချုပ်မှု။ အရိုးကြွက်သားများကို စိတ်ဆန္ဒအလျောက် လှုပ်ရှားစေသော အာရုံကြောစနစ်နှင့် မတူဘဲ ANS သည် နှလုံးကြွက်သား၊ ချောမွေ့ကြွက်သား (Smooth muscle) နှင့် ဂလင်းများကို အလိုအလျောက် ထိန်းချုပ်သည်။

·        အာရုံကြောဆဲလ် ၂ ဆင့် လမ်းကြောင်း။ ဦးနှောက်နှင့် ကျောရိုးမကြီးမှ အချက်ပြမှုများသည် သက်ဆိုင်ရာ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများသို့ ရောက်ရှိရန် Preganglionic neuron နှင့် Postganglionic neuron ဟူသော အာရုံကြောဆဲလ် ၂ ဆင့်ကို ဖြတ်သန်းသွားလာရသည်။

·        ဟန်ချက်ညီ ထိန်းညှိမှု။ ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါ အများစုသည် စနစ် ၂ ခုစလုံး၏ အချက်ပြမှုကို လက်ခံရရှိကြပြီး လက်ရှိ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေပေါ် မူတည်၍ ခန္ဓာကိုယ်၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကို မျှတအောင် ထိန်းညှိပေးသည်။

၂။ Sympathetic နှင့် Parasympathetic စနစ်တို့၏ နှိုင်းယှဉ်ချက်

အချက်အလက်	Sympathetic Nervous System	Parasympathetic Nervous System
အဓိက တာဝန်	"Fight-or-Flight" (တိုက်ခိုက်ရန် သို့မဟုတ် ထွက်ပြေးရန်) — စိတ်ဖိစီးမှု၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှုနှင့် အရေးပေါ် အခြေအနေများအတွက် စွမ်းအင်ထုတ်ပေးသည်။	"Rest-and-Digest" (အနားယူရန်နှင့် အစာချေရန်) — စွမ်းအင်သိုလှောင်ခြင်း၊ ဆဲလ်များ ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်းနှင့် ပုံမှန်လုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်သည်။
စတင်ထွက်ရှိရာ နေရာ	Thoracolumbar (ကျောရိုးမကြီး အပိုင်း T1 မှ L2 အတွင်း)	Craniosacral (ဦးနှောက်အာရုံကြော III, VII, IX, X နှင့် ကျောရိုးအောက်ပိုင်း S2 မှ S4 အတွင်း)
Ganglia တည်နေရာ	ကျောရိုးမကြီးနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိပြီး ပထမအာရုံကြောမျှင် တို၍ ဒုတိယအာရုံကြောမျှင် ရှည်သည်။	သက်ဆိုင်ရာ ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများ အနီး သို့မဟုတ် အတွင်း၌ တည်ရှိပြီး ပထမအာရုံကြောမျှင် ရှည်၍ ဒုတိယအာရုံကြောမျှင် တိုသည်။
အဓိက ဓာတုပစ္စည်းများ (Neurotransmitters)	အာရုံကြောဆုံမှတ်တွင် Acetylcholine (ACh) ကို သုံးပြီး ပစ်မှတ်အင်္ဂါများတွင် Norepinephrine (NE) နှင့် Epinephrine တို့ကို အသုံးပြုသည်။	အာရုံကြောဆုံမှတ်နှင့် ပစ်မှတ်အင်္ဂါ ၂ နေရာစလုံးတွင် Acetylcholine (ACh) ကိုသာ အသုံးပြုသည်။
လက်ခံမော်လီကျူးများ (Receptors)	Adrenergic receptors (α₁, α₂, β₁, β₂, β₃)	Cholinergic receptors (Nicotinic နှင့် Muscarinic)

၃။ အဓိက ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများအပေါ် သက်ရောက်မှုများ

·        နှလုံးနှင့် သွေးကြောများ။ Sympathetic စနစ်သည် နှလုံးခုန်နှုန်းနှင့် ညှစ်အားကို မြှင့်တင်ပေးပြီး (β₁ receptors) သွေးကြောများကို ကျဉ်းစေကာ (α₁ receptors) သွေးပေါင်ချိန် တက်စေသည်။ Parasympathetic စနစ်သည် Vagus အာရုံကြောမှတဆင့် နှလုံးခုန်နှုန်းကို နှေးကွေးစေသည် (M₂ receptors)။

·        အဆုတ်နှင့် လေပြွန်များ။ Sympathetic လှုံ့ဆော်မှုသည် အောက်ဆီဂျင် ပိုမိုရရှိစေရန် လေပြွန်ငယ်များကို ကျယ်စေသည် (β₂ receptors)။ Parasympathetic လှုံ့ဆော်မှုသည် အနားယူချိန်တွင် စွမ်းအင်ချွေတာရန် လေပြွန်ငယ်များကို ကျဉ်းစေသည် (M₃ receptors)။

·        အစာခြေလမ်းကြောင်း။ Sympathetic အချက်ပြမှုများသည် အစာအိမ်လှုပ်ရှားမှုနှင့် အစာခြေရည် ထွက်ရှိမှုကို လျှော့ချပေးသည်။ Parasympathetic အချက်ပြမှုများသည် အူလမ်းကြောင်း လှုပ်ရှားမှုနှင့် အစာခြေအင်ဇိုင်း ထွက်ရှိမှုကို အားပေးသည်။

·        မျက်လုံး (သူငယ်အိမ်)။ Sympathetic စနစ်သည် အဝေးမြင်ကွင်း ပိုမိုရှင်းလင်းစေရန် သူငယ်အိမ်ကို ကျယ်စေသည် (Mydriasis)။ Parasympathetic စနစ်သည် အနီးကပ် အာရုံစိုက်နိုင်ရန် သူငယ်အိမ်ကို ကျဉ်းစေသည် (Miosis)။

·        ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်နှင့် Adrenal Medulla။ Sympathetic အာရုံကြောများသည် Adrenal medulla ကို လှုံ့ဆော်၍ Epinephrine (Adrenaline) ဟော်မုန်းကို သွေးကြောထဲသို့ တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှတ်စေပြီး အသည်းမှ သကြားဓာတ် (Glucose) ထုတ်ပေးမှုကို မြှင့်တင်ပေးသည်။

ဆေးပညာ နောက်ခံမရှိသူများအတွက် အလိုအလျောက် အာရုံကြောစနစ် (ANS) အလုပ်လုပ်ပုံကို နားလည်အလွယ်ဆုံး ဥပမာပေးရလျှင် ကားတစ်စီး၏ လီဗာ (Accelerator) နှင့် ဘရိတ် (Brake) ကဲ့သို့ မြင်ယောင်ကြည့်နိုင်ပါသည်။ နေ့စဉ်ဘဝ ဖြစ်ရပ်လေးများဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ကြည့်ရှုနိုင်ပါသည်။

---

၁။ လမ်းလျှောက်နေစဉ် ခွေးဆိုးတစ်ကောင် ကိုက်ရန် ပြေးလိုက်လာသည့်အခါ

(Sympathetic — ကားလီဗာနင်းလိုက်သကဲ့သို့ စတင်အလုပ်လုပ်ပုံ)

သင်သည် အန္တရာယ်တစ်ခုနှင့် ရုတ်တရက် ရင်ဆိုင်ရသည့်အခါ ဦးနှောက်က Sympathetic (အရေးပေါ် တုံ့ပြန်မှု) စနစ်ကို ချက်ချင်း ဖွင့်လိုက်ပါသည်။

·        နှလုံးခုန်နှုန်း မြန်လာခြင်း။ ခြေထောက်ကြွက်သားများ အမြန်ပြေးနိုင်ရန် သွေးနှင့် အောက်ဆီဂျင် အလုံအလောက် ပို့ပေးဖို့ နှလုံးက အရှိန်ပြင်းပြင်း ခုန်ပါသည်။

·        အသက်ရှူ မြန်လာခြင်း။ အဆုတ်လေပြွန်များ ကျယ်သွားပြီး အောက်ဆီဂျင်ကို ပိုမိုရှူသွင်းနိုင်အောင် လုပ်ဆောင်ပေးပါသည်။

·        အာခေါင်ခြောက်ပြီး ဗိုက်ဆာမှု ပျောက်သွားခြင်း။ အရေးပေါ် ပြေးလွှားရချိန်တွင် အစာချေဖျက်ခြင်းက အရေးမကြီးသေးသဖြင့် တံတွေးထွက်ခြင်းနှင့် အစာအိမ်လှုပ်ရှားမှုကို ခေတ္တ ရပ်ဆိုင်းထားလိုက်ပါသည်။

·        မျက်လုံးပြူးကျယ်လာခြင်း။ ပြေးရမည့် လမ်းကြောင်းနှင့် အန္တရာယ်ကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်နိုင်ရန် သူငယ်အိမ် ကျယ်သွားပါသည်။

---

၂။ ဘေးကင်းရာသို့ ရောက်ရှိပြီး နေ့လယ်စာ စားသုံးပြီးချိန်

(Parasympathetic — ကားဘရိတ်အုပ်၍ အနားယူစေသကဲ့သို့ အလုပ်လုပ်ပုံ)

အန္တရာယ် ကင်းဝေးသွားပြီ သို့မဟုတ် အစားအသောက် စားသုံးပြီးချိန်တွင် Parasympathetic (အနားယူ အစာချေမှု) စနစ်က တာဝန်ပြန်ယူပါသည်။

·        ရင်ခုန်နှုန်း ပြန်လည်တည်ငြိမ်လာခြင်း။ နှလုံးခုန်နှုန်းနှင့် အသက်ရှူနှုန်းကို ပုံမှန်အတိုင်း ဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်လည်နှေးကွေးစေပါသည်။

·        အစာချေစနစ် ပြန်လည်အလုပ်လုပ်ခြင်း။ အစားအစာကို ချေဖျက်ရန် တံတွေးများ၊ အစာခြေရည်များ ထွက်လာပြီး အူလမ်းကြောင်းက စတင်လှုပ်ရှားပါသည်။

·        ထမင်းစားပြီး ငိုက်မျဉ်းလာခြင်း (Food Coma)။ စွမ်းအင်အများစုကို အစာချေဖျက်ရန် အသုံးပြုနေချိန်တွင် ခန္ဓာကိုယ်က အနားယူရန် အချက်ပြသည့်အတွက် အိပ်ချင်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

---

၃။ နေ့စဉ်ဘဝမှ အခြား စိတ်ဝင်စားဖွယ် ဥပမာများ

·        စင်ပေါ်တက်၍ စကားပြောခါနီး ခြေဖျားလက်ဖျား အေးစက်ခြင်း။ လူအများရှေ့ စကားပြောရမည့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုကို ဦးနှောက်က အန္တရာယ်တစ်ခုဟု ယူဆပြီး Sympathetic စနစ်ကို နှိုးဆွလိုက်သဖြင့် အရေပြားရှိ သွေးကြောငယ်များ ကျဉ်းသွားကာ ကြွက်သားများဆီ သွေးပို့လိုက်သောကြောင့် လက်ဖျားခြေဖျား အေးစက်လာခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

·        မှောင်မိုက်သော အခန်းထဲ ဝင်လိုက်သည့်အခါ။ အလင်းရောင် နည်းသွားသည်နှင့် Sympathetic စနစ်က မျက်လုံးသူငယ်အိမ်ကို အလိုအလျောက် ချဲ့ပေးလိုက်သဖြင့် စက္ကန့်ပိုင်းအတွင်း အမှောင်ထဲ၌ အရာဝတ္ထုများကို ပြန်လည်မြင်တွေ့လာရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဒေါက်တာတင့်ဆွေ