Health Issues in November နိုဝင်ဘာလ ကျန်းမာရေး

 

(၁)

နိုဝင်ဘာလသည် အဆုတ်နှင့် အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါများ၊ ကာကွယ်ရေး ကျန်းမာရေး စစ်ဆေးမှုများ၊ နှင့် ရာသီဥတုအလိုက် စိတ်ကျန်းမာရေး ချိန်ညှိမှုများအပေါ် အထူးအာရုံစိုက်ရမည့် အရေးကြီးသော လတလ ဖြစ်ပါသည်။

အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရောဂါများနှင့် ကာကွယ်ဆေးထိုးနှံခြင်း

တုပ်ကွေးနှင့် ကိုဗစ်-၁၉ (Influenza & COVID-19): ဆောင်းရာသီ လူစုလူဝေးများ မစတင်မီ နှစ်စဉ်ထိုးရမည့် တုပ်ကွေးကာကွယ်ဆေးနှင့် ကိုဗစ်-၁၉ ကာကွယ်ဆေးအသစ်များကို အပြည့်အစုံ ထိုးနှံထားရန်အတွက် နိုဝင်ဘာလသည် အထွတ်အထိပ် ကာလ ဖြစ်ပါသည်။

နာတာရှည် အဆုတ်ရောဂါ (COPD) နှင့် အဆုတ်ကျန်းမာရေး: နိုင်ငံတကာ COPD ရောဂါ သတိပြုမိစေရန် လနှင့် အဆုတ်ကင်ဆာ သတိပြုမိစေရန် လအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသဖြင့် နာတာရှည် အသက်ရှူရခက်ခဲမှုများကို ပြန်လည်စစ်ဆေးရန်၊ ဆေးလိပ်သောက်သုံးမှု ရာဇဝင်အပေါ် မူတည်၍ လိုအပ်ချက်ရှိပါက ပမာဏနည်းသော CT စစ်ဆေးမှုများကို အချိန်ဇယားဆွဲရန် သို့မဟုတ် ဆေးလိပ်ဖြတ်ရန်အတွက် American Lung Association ကဲ့သို့သော အစီအစဉ်များကို အသုံးပြုရန် အကောင်းဆုံး အချိန်ဖြစ်ပါသည်။

အမေရိကန် ပဋိဇီဝဆေး သတိပြုမိစေရန် အပတ်စဉ် (နိုဝင်ဘာ ၁၈ မှ ၂၄ ထက်): ပဋိဇီဝဆေးများကို မှန်ကန်စွာ အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ပဋိဇီဝဆေး ဒဏ်ခံနိုင်ရည်ရှိမှုကို တိုက်ဖျက်နိုင်ရန် ဆရာဝန်နှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးပါ - ပဋိဇီဝဆေးများသည် ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့်ဖြစ်သော တုပ်ကွေး သို့မဟုတ် အအေးမိခြင်းများကို မကုသနိုင်ကြောင်း သတိရပါ။

နာတာရှည် ရောဂါများ စီမံခန့်ခွဲခြင်း

အမျိုးသား ဆီးချိုရောဂါ လ (National Diabetes Month): အမေရိကန် လူကြီး ၃ ဦးတွင် ၁ ဦးထက်မက ဆီးချိုမဖြစ်မီ အကြိုအခြေအနေ (prediabetes) ရှိနေကြပြီး (အများစုမှာ မသိရှိကြပါ)၊ သွေးတွင်း သကြားဓာတ်ကို ခြေရာခံခြင်း၊ HbA1c ပမာဏများကို စစ်ဆေးခြင်း၊ နှင့် လူနေမှုပုံစံဖြင့် ကာကွယ်ရေး အစီအစဉ်များကို လေ့လာခြင်းတို့အပေါ် အာရုံစိုက်ပါ။

ဆီးချိုကြောင့် မျက်စိနောက်ခံ ရောဂါ သတိပြုခြင်း (Diabetic Retinopathy Awareness): ဆီးချိုရောဂါ ခံစားနေရသူများသည် မျက်လုံးအမြင်အာရုံ ပြောင်းလဲမှုများ သို့မဟုတ် မျက်စိအတွင်းခံ ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် မျက်သားကျယ်စေကာ ပြည့်စုံစွာ စစ်ဆေးသည့် မျက်စိစစ်ဆေးမှုကို အချိန်ဇယားဆွဲ ပြုလုပ်သင့်ပါသည်။

စိတ်ကျန်းမာရေးနှင့် ရာသီအလိုက် ချိန်ညှိမှုများ

ရာသီအလိုက် စိတ်ကျရောဂါ (Seasonal Affective Disorder - SAD): နေ့အလင်းရောင် ရရှိသည့်အချိန် တိုတောင်းလာခြင်းနှင့် နေ့အလင်းရောင် သက်ွေံးချိန် (Daylight Saving Time) ပြီးဆုံးခြင်းတို့က ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်စက်ခြင်း ပုံစံများ ပုံမှန်မဟုတ်တော့ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ဤအရာများကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် နံနက်ခင်း သဘာဝနေရောင်ခြည်ကို အများဆုံးခံယူခြင်း၊ တည်ငြိမ်သော အိပ်စက်ချိန်ဇယားကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ နှင့် လှုပ်ရှားတက်ကြွစွာနေထိုင်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ပါ။

မိုဗန်ဘာ (Movember): အမျိုးသားများ၏ ကိုယ်ကာယနှင့် စိတ်ကျန်းမာရေးအတွက် သတိပြုမိစေရန် ရည်စူးထားသည့် လတလဖြစ်ပြီး၊ ဆီးကျိတ်နှင့် ဝှေးစေ့ကင်ဆာ စစ်ဆေးမှုများအပြင် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးနှင့် ပတ်သက်၍ ပွင့်လင်းစွာ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုများကို အားပေးပါသည်။

ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး စောင့်ရှောက်မှုနှင့် ကျန်းမာရေး စစ်ဆေးမှုများ

ဆောင်းဦးရာသီ ကိုယ်ခန္ဓာ ကျန်းမာရေး စစ်ဆေးခြင်း (Fall Physicals): အားလပ်ရက် အချိန်ဇယားများ မရှုပ်ထွေးမီ သွေးပေါင်ချိန်၊ ကိုလက်စထရော၊ နှင့် အသက်အရွယ်နှင့် လျော်ညီသော ကင်ဆာစစ်ဆေးမှုများ (အဆုတ်၊ မုန့်ချိုအိတ်၊ သို့မဟုတ် အူမကြီး ကျန်းမာရေးအတွက်) တို့ကို ပြန်လည်စစ်ဆေးရန် နှစ်စဉ် ကျန်းမာရေး စစ်ဆေးမှုကို သို့မဟုတ် Medicare စစ်ဆေးမှုကို အချိန်ဇယားဆွဲပါ။

အိပ်စက်အနားယူမှု သက်တောင့်သက်သာရှိခြင်း: နိုဝင်ဘာလသည် နိုင်ငံတကာ အိပ်စက်အနားယူမှု သက်တောင့်သက်သာရှိစေရေး လ (National Sleep Comfort Month) လည်း ဖြစ်သည် - ကိုယ်ခံအားစနစ်နှင့် နှလုံးကျန်းမာရေးကို ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ရန် အရည်အသွေးပြည့်မီသော အိပ်စက်ချိန် ၇ နာရီမှ ၉ နာရီအထိ ရရှိရန် ရည်မှန်းပါ။

(၂)

မြန်မာနိုင်ငံတွင် နိုဝင်ဘာလသည် မိုးရာသီ ကုန်ဆုံး၍ အေးမြခြောက်သွေ့သော ဆောင်းရာသီသို့ ကူးပြောင်းသည့် ကာလ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း လက်ရှိ ဖြစ်ပွားနေသော ပဋိပက္ခများ၊ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အဆောက်အအုံများ ပြိုလဲမှုနှင့် ပြည်တွင်း ရွှေ့ပြောင်း ဒုက္ခသည်များပြားမှုတို့ကြောင့် ရာသီအလိုက် ဖြစ်ပွားတတ်သော ကျန်းမာရေး ပြဿနာများမှာ ပိုမို ဆိုးရွားလျက်ရှိသည်။

လက်ရှိအချိန်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ နေထိုင်သူများ ကြုံတွေ့နေရသော အဓိက ကျန်းမာရေး စိုးရိမ်စရာများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် -

၁။ ခြင်မှတဆင့် ကူးစက်တတ်သော ရောဂါများ (Vector-Borne Diseases)

ပြန်လည် ဆန်းသစ်လာသော ငှက်ဖျားရောဂါ (Resurgent Malaria): စစ်ဆေးတွေ့ရှိသည့် ကိရိယာများ၊ ဆေးဝါးများနှင့် မုံခြင်ထောင်များ ပြင်းထန်စွာ လိုအပ်နေခြင်းကြောင့် ဆေးယဉ်ပါး ငှက်ဖျားရောဂါမှာ အထူးသဖြင့် ကရင်နီ (ကယား)၊ ချင်း နှင့် စစ်ကိုင်းကဲ့သို့သော ပဋိပက္ခ ပြင်းထန်သည့် တိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များတွင် အလွန်အမင်း ပြန်လည် ဆန်းသစ်လာနေသည်။

သွေးလွန်တုပ်ကွေး ရောဂါ (Dengue Fever): သွေးလွန်တုပ်ကွေးသည် မိုးရာသီတွင် အဓိက အထွတ်အထိပ် ရောက်လေ့ရှိသော်လည်း နိုဝင်ဘာ ကူးပြောင်းချိန်တွင် ရေဝပ်ကျန်ခဲ့သော မြို့ပြ ပတ်ဝန်းကျင်များနှင့် လူထူထပ်သော စစ်ရှောင်စခန်းများ၌ ရောဂါဖြစ်ပွားမှုများ ဆက်လက် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။

၂။ အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ကူးစက်ရောဂါများ (ဆောင်းရာသီ ကူးပြောင်းချိန်)

ရာသီတုပ်ကွေး ရောဂါ (Seasonal Influenza): အေးမြသော ဆောင်းရာသီသို့ ကူးပြောင်းခြင်းသည် ရုတ်တရက် အသက်ရှူလမ်းကြောင်း ပိုးဝင်ခြင်း (ARI) နှင့် ရာသီတုပ်ကွေးများ အများဆုံး စတင်ဖြစ်ပွားသည့် ကာလ ဖြစ်သည်။ အသက် ၂ နှစ်အောက် ကလေးငယ်များ၊ သက်ကြီးရွယ်အိုများနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင် မိခင်များကဲ့သို့ ထိခိုက်လွယ်သော အုပ်စုများသည် ဆေးကုသခွင့် မရှိခြင်းကြောင့် အဆုတ်ရောင် ရောဂါ ကဲ့သို့သော ပြင်းထန်သည့် နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။

တီဘီရောဂါ (Tuberculosis - TB): ပြည်တွင်း ရွှေ့ပြောင်း ဒုက္ခသည် (IDP) စခန်းများ၏ လူထူထပ်သော နေထိုင်မှု အခြေအနေများသည် အသက်ရှူလမ်းကြောင်း ပိုးမွှားများ ကူးစက် ပြန့်ပွားမှုကို ပိုမို ဆိုးရွားစေသည်။

၃။ ဆက်လက် ဖြစ်ပွားနေသော ရေမှတဆင့် ကူးစက်တတ်သည့် အူလမ်းကြောင်း ရောဂါများ

ကာလဝမ်းရောဂါနှင့် ပြင်းထန် ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှော ရောဂါ (Cholera and Acute Watery Diarrhea - AWD): ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှော ရောဂါများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပွင့်လင်းရာသီ စတင်ချိန်တွင် လျော့နည်းသွားလေ့ရှိသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် လူထူထပ်သော မြို့ပြဧရိယာများ (ဥပမာ- ရန်ကုန်) နှင့် စစ်ရှောင်စခန်း နှစ်ခုလုံး၌ ပြင်းထန်သော ရောဂါဆိုးများ ပြန်လည် ဖြစ်ပွားလျက်ရှိသည်။ မသန့်ရှင်းသော သောက်သုံးရေ၊ ပျက်စီးနေသော သန့်ရှင်းရေး စနစ်များနှင့် အိမ်သုံး ရေကျိုချက် သန့်စင်မှု မရှိခြင်းတို့က ဤကူးစက်ရောဂါများကို ပိုမို တွန်းအားပေးနေသည်။

အသည်းရောင် အသားဝါ အေ နှင့် တိုင်ဖိုဒ် အူရောင်တက်ဖိုဒ် (Hepatitis A and Typhoid): အသည်းရောင် အသားဝါ အေ ရောဂါသည် ရောဂါကူးစက်လွယ်ပြီး ရေဆိုးရေညစ် လမ်းကြောင်းနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံ အားနည်းသော ကျေးလက်ဒေသများတွင် ဖျားခြင်း၊ မောပန်းခြင်းနှင့် အသားဝါခြင်းတို့ဖြင့် ဆက်လက် ဖြစ်ပွားနေသည်။

၄။ ကာကွယ်ဆေးဖြင့် ကာကွယ်နိုင်သော ရောဂါများ ဖြစ်ပွားလွယ်ခြင်း

ပုံမှန် ကာကွယ်ဆေးများ လွဲချော်ခြင်း (Missed Immunizations): ၂၀၁၈ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းမှစ၍ အသက် ၅ နှစ်အောက် ကလေးငယ် ပေါင်း ၁.၅ သန်းခန့်မှာ အခြေခံ ပုံမှန် ကာကွယ်ဆေးထိုးနှံမှုများ လွဲချော်ခဲ့ကြသည်။ ဤသည်မှာ အန္တရာယ်ရှိသော ကာကွယ်ရေး ဟာကွက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး လူထုအတွင်း ဝက်သက်၊ ဆိဖျန်း (ဒစ်ဖသီးရီးယား) နှင့် ပိုလီယို ရောဂါများ ကူးစက်ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို မြင့်မားစေခဲ့သည်။

၅။ အာဟာရနှင့် လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး မလုံခြုံမှု

အာဟာရချို့တဲ့ခြင်းနှင့် ဗီတာမင် နည်းပါးခြင်း (Malnutrition and Micronutrient Deficiencies): စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းများ ပျက်စီးသွားပြီးနောက် အစားအသောက် မလုံခြုံမှု လျင်မြန်စွာ မြင့်တက်လာခဲ့ရာ အထူးသဖြင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင် မိခင်များနှင့် စစ်ရှောင် ကလေးငယ်များတွင် သွေးအားနည်းရောဂါ (သံဓာတ် ချို့တဲ့ခြင်း) နှင့် ဘယ်ရီဘယ်ရီရောဂါ (ဗီတာမင် B1 ချို့တဲ့ခြင်း) တို့ ပိုမို အဖြစ်များလာခဲ့သည်။

မိုင်းနှင့် ပေါက်ကွဲစေတတ်သော ပစ္စည်းကြောင့် ဒဏ်ရာရရှိမှုများ (Blast Injuries): ရောဂါ မဟုတ်သော်လည်း မိုင်းများနှင့် စစ်ပွဲကျန် ပေါက်ကွဲစေတတ်သော ပစ္စည်းများသည် မြို့နယ်များစွာ၌ (အထူးသဖြင့် ရှမ်း၊ စစ်ကိုင်း နှင့် ပဲခူးတို့တွင်) ကိုယ်ခန္ဓာ ဘေးကင်းရေးအတွက် အလွန်အမင်း တိုက်ရိုက် ခြိမ်းခြောက်မှု ဖြစ်နေပါသည်။

ဒေါက်တာတင့်ဆွေ